XƏBƏRLƏR
XƏBƏRLƏR -
Xəbər arxivi
03 Fevral, 2021
Hörmətli izləyicilər! Bu gün görkəmli maarifçi Ceyhun Hacıbəylinin anadan olmasının 130 illiyi ilə əlaqədar MATM-nin əməkdaşı Əli Fərhadovun “Ceyhun Hacıbəylinin yaradıcılığında müsəlman maarifçiliyi mövzusuna baxış” adlı məqaləsini təqdim edirik.
3 fevral 1891-ci il tarixində Şuşada anadan olan görkəmli maarifçi, ictimai-siyasi xadim Ceyhun Hacıbəyli (1891-1962) Cümhuriyyət hökumətinin mətbu orqanı olan “Azərbaycan” qəzetinin redaktoru olmuş, daha sonra vəzifəsini qardaşı Üzeyir bəyə təhvil verərək Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Paris Sülh Konfransına yollanmışdır. Aprel işğalından sonra mühacir həyatını yaşamağa məcbur olan C.Hacıbəyli ömrünün sonunadək həm siyasət, həm də mədəniyyət sahəsində fəaliyyətini davam etdirmişdir.Onun islam maarifçiliyi sahəsində də mütərəqqi fikirləri olmuşdur. Onun xüsusilə “Kaspi” qəzetindəki məqalələri çox maraqlıdır. “Kaspi” qəzetinin ən fəal müəlliflərindən biri olan C. Hacıbəyli qəzetdə “Müsəlmanların həyatı və mətbuatı” bölməsinin işini aparır, milli problemlərin daha dolğun işıqlandırılmasına səy göstərirdi. C.Hacıbəyli cəmiyyətdə hökm sürən cəhalətin, mövhumatın bir səbəbini də savadsızlıqda görür və islam ümmətini maarifləndirmək niyyəti ilə çoxsaylı məqalələr çap etdirirdi. C.Hacıbəyli 12 aprel 1912-ci ildə “Kaspi” qəzetində çap olunmuş “Quranın tərcüməsinə dair” məqaləsində dini ixtilafların səbəbi olaraq Quranın vahid şərhinin olmamasını göstərir, dini mövhumat və cəhalət içində qalan müsəlmanların ərəb dilini belə düzgün bilməyən mollaların əlində əsir olduğunu, əzab çəkdiyini qeyd edirdi. C.Hacıbəyli məhərrəmlik və aşura mövzusuna da dəfələrlə müraciət etmişdir. Onun “Kaspi”də dərc olunan “Məhərrəmlik yaxınlaşır”, “Aşura”, “Məhərrəmlik günlərində” kimi məqalələri yazmasına səbəb mövhumat və cəhalət tərəfdarlarının islamı əldə bayraq edərək, ondan özlərinə sərfəli şəkildə yararlanmaq istəməsi, bundan istifadə edən qərəzli qələm sahiblərinin islama və mollalara hücum etməsi, avropalıların da islamı yanlış tanıması idi. Məhz belə bir dövrdə C.Hacıbəylinin məhərrəmlikdən bəhs edən yazılarla mətbuatda çıxış etməsi çox əhəmiyyətli idi. “Məhərrəmlik yaxınlaşır” məqaləsində müəllif onun tarixini oxuculara təqdim edir, azadlıq və qəhrəmanlıq simvolu olan imam Hüseynin və onun 72 qohum və silahdaşlarının xatirəsinin anılmasını təqdir edirdi. Lakin o, bu zaman ifrata varılmasının, özünə işgəncə verərək Qurana zidd hərəkətlərin edilməsinin qəti əleyhdarı kimi çıxış edir və yazırdı ki, dindarlar, ziyalılar bu cür adətlərə qarşı amansız, barışmaz mövqe tutmalı, xalqa bu zərərli, ziyanlı ənənəyə son qoymağın vaxtı çatdığını başa salmalıdırlar. C.Hacıbəyli qeyd edirdi ki ictimaiyyət mərsiyəxanlara, onların bəzən əks-təsirə, əks-təbliğata çevrilən mərsiyələrinin məzmununa da fikir verməlidir və qoy mərsiyəxanlar əsl həqiqətdən, Kərbəla hadisəsinin mahiyyət və məzmunundan bəhs etsinlər; bu faciənin qəsdən şişirdilməsinə ehtiyac yoxdur, əgər mərsiyəxan “gün 74 saat davam etdi”, “Fərat öz başlanğıcını göylərdən götürdü”, yaxud “70 min qanadı, başı olan əlli mələk”dən bəhs edirsə, bütün bunlar inandırıcı deyil və insanın qəlbinə şübhə toxumu səpir. C.Hacıbəyli “Məhərrəmlik günlərində” məqaləsində belə mərasimlərdə özünə işgəncə verməkdənsə, möhtaclar üçün yardım toplanmasını tövsiyə edirdi. Müəllif “Aşura” məqaləsində İmam Hüseynin müsəlmanların azadlığı, ləyaqəti və hüququ uğrunda özünü və övladlarını, qohumlarını qurban verdiyini qeyd edir, müsəlmanları bu tarixi hadisədən ibrət almağa, ondan nümunə götürməyə çağırırdı. “Avropalılar islam haqqında” məqaləsində C.Hacıbəyli göstərirdi ki, avropalılar islamı kifayət qədər bilmir, o, oxucuları inandırırdı ki, yalnız islamı mənimsəməklə həqiqəti ortaya çıxarmaq olar. “Ərəblərin fəthi və hökmranlığı dövründə islam” məqaləsində o, avropalıların islamı qılınc dini kimi tanımalarına, islamın ancaq qılınc gücünə yayıldığına inanmalarına təəssüf edir, onların “islam fanatizmi” kimi ifadələrinin qərəzli olduğunu bildirir, müsəlman ziyalılarını bu mövzuda elmi əsərlər yazmağa və ya tərcümələr etməyə təşviq edir, ilk islam xəlifələrinin adil olması və islam fəthləri sayəsində Şərqin Vizantiya zülmündən xilas olduğunu qeyd edirdi. C.Hacıbəyli islam tarixinə və Qurana əsaslanaraq, təkcə islamı müdafiə etmir, həm də baş verən dəyişiklikləri, ruhanilərin problemlərini cəsarətlə ortaya qoyurdu. Bu mənada o, “Kaspi”də üç nömrədə çap olunmuş “Ruhanilərin ehtiyacı” adlı silsilə məqaləsində ruhaniləri “cəhalət, qaranlıq elçiləri”, “zərərli elementlər” adlandıranları, söyənləri tənqid edirdi. Əslində din xadimlərinə edilən təhqirlər, Qərbin müsəlman fanatizmi adı altında islamla mübarizəsinin və M.F.Axundzadə, C.Məmmədquluzadə kimi qələm sahiblərinin mütərəqqi din xadimlərinə subyektiv baxışının nəticəsi idi. C.Hacıbəylinin fikrincə, əksər mollaların savadsızlığının səbəbi ali ruhani təhsili verən müəssisələrin olmamasıdır. 1913-cü ildə o, “Kaspi”də Bakıda ruhani seminariyasının açılmasının vacibliyi haqqında belə yazırdı: “Ruhani seminariyasının olmaması xalqın tərəqqisi və maariflənməsi yolunda ciddi maneədir. Çünki bu zaman ruhanilər ali təhsil üçün İrana və Türkiyəyə gedir, oradakı yad mühit onları öz xalqından uzaq salır, belə təhsillə geri dönən ruhanilər öz xalqlarına necə xidmət edə bilər? Amma xalqın öz içərisində yetişən ruhanilər xalqın ideya və mənəvi ehtiyaclarını daha yaxşı bilər, xalqdan uzaq düşməzlər”. Məsələ bundadır ki, ali ruhanilər də bu ehtiyacı görür və etiraf edirdilər. Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə ilk addım kimi bu məsələni hökumətin qarşısında qaldırmışdı. Lakin şeyxülislamın ölümü bu işin davam etməsinə mane oldu. Sonralar bu işlə şeyxülislam M.Pişnamazzadə məşğul olsa da, vəsait çatışmamazlığı ucbatından seminariya açıla bilmədi. C.Hacıbəyliyə görə, vəsait tapmaq, vəqflərin və məscidlərin yardımı ilə şübhəsiz seminariya açmaq olardı. Açılacaq seminariyanın sadəcə bir məzhəbə yox, bütün islam məzhəblərinə aid olmasını vacib sayan müəllif çıxış yolunu islamın vəhdət fəlsəfəsində görürdü. Müəllif ruhanilərin vəziyyətinin qeyri-qənaətbəxş olması kimi problemlərə də diqqət çəkir və belə yazırdı: “Ruhanilərin müəyyən gəlir mənbəyi yoxdur. Onlar təsadüflərin hesabına yaşayırlar, xeyir-şər məclisləri, ya kiminsə öz atasının ruhu üçün dua oxutmaq istəməsi, ya da məhərrəmlik mərasimləri... Pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan mollalar da var ki, bu da qəpik-quruş edir”. C.Hacıbəyli göstərir ki, nəinki adi mollanın, hətta ali ruhanilərin də gəliri azdır. Məhz bu səbəbdən mollalar məktəb açan, dünyəvi təhsilə çağıran ziyalıların timsalında öz rəqiblərini görürlər. Mollanın yaşadığı, işlədiyi ərazidə məktəbin açılması mədrəsədən axına səbəb olur ki, bu da mollaya iqtisadi baxımdan ziyandır və onu özündən çıxarır. Əgər molla iqtisadi cəhətdən tam təmin olunsa, heç şübhəsiz məktəblərin açılması onu qıcıqlandırmaz, rus məktəblərini söyməz. Müəllifə görə, vəziyyətin bu cür davam etməsi mənəvi şikəstliklərə səbəb olur. Beləliklə, C.Hacıbəyli ruhani dünyasında ediləcək dəyişikliklərin yolunu iki şeydə təlim-tərbiyədə və maddi təminatda görür, məsələyə obyektiv yanaşmadan yalnız mollaları “ifşa” etməklə məşğul olanlara, həm də müsəlman fanatizmi təhlükəsindən bəhs edənlərə tutarlı cavablar verirdi. “Mövlud”, “1914-cü ildə müsəlman həyatı”, “Bacarıqsızlıq, yoxsa cinayət”, “Biz nə etməliyik?” məqalələrində o, ehtiyac içündə üzən, ac-yalavac küçələrdə gəzən müsəlmanları görmək istəməyənlər haqqında “Hanı bizim xeyriyyəçilər? Hanı bizim ziyalılar? ...Bu nədir, bacarıqsızlıq, yoxsa cinayət?” deyə şikayət edir, problemin səbəbi kimi xalqın cahilliyini, qəzet oxumamasını, dünyadan bixəbər qalmasını göstərir, “ziyalılar passivdir, şəxsi mənfəətlərini ictimai mənfəətlərdən üstün tuturlar” deyirdi. C.Hacıbəyli “Qarşıdan gələn bayram haqqında”, “Aldanmış gözləmə”, “Biz nə etməliyik”, “Bu bayramın fitrəsi”, “Dəri məsələsi”, “Yetimləri unutmayın” kimi məqalələrində də zəngin süfrə arxasında əyləşib Novruz, Ramazan və Qurban bayramını əyləncə içində keçirənləri bir tikə çörəyə möhtac olanlar haqqında düşünməyə, onlara yardım etməyə çağırır, islamın bunu əmr etdiyini göstərirdi. “Kaspi”nin 1917-ci il, 30 aprel tarixli “Bakı Müsəlmanları Müdafiə Cəmiyyətinin Xəbərləri” adlı ilk xüsusi buraxılışında C.Hacıbəylinin “Qardaş köməyi” adlı məqaləsi də dərc olunmuşdu. Bu məqalədə o, Şərqi Anadoludan Azərbaycana pənah aparan, erməni-rus hərbi birliklərinin törətdikləri faciədən əziyyət çəkən müsəlman övladlarına yardım göstərilməsini xalqdan təvəqqe edirdi. C.Hacıbəyli öz məqalələrində “Rusiya ruslar üçündür” şovinist ideyasının zərəri barədə də yazır, Rusiyada yaşayan milyonlarla müsəlmanın “gəlmə deyil, öz doğma torpaqlarında yaşadıqlarını”, Rusiyada yaşayan bütün xalqların hamısının vətəndaş olduğunu həm siyasi, həm də hüquqi baxımdan əsaslandırır, hər bir xalqın milli mədəniyyətə sahib olduğunu vurğulayır, müsəlman həmrəyliyi ideyasını da irəli sürərək, müsəlmanların digər xalqlarla birgə azad yaşamaq istəyini qələmə alırdı. Azərbaycan publisitikasının bu görkəmli nümayəndəsi 1920-ci ilin Aprel işğalı nəticəsində vətənini ömürlük tərk etməyə məcbur qalsa da, mühacirət həyatında da publisistik fəaliyyətinə davam etmiş, milli, dini, siyasi, ədəbi mövzularda dəyərli fikirlərini ortaya qoymuşdur. Onun “İslam əleyhinə təbliğat və onun Azərbaycandakı metodları” əsəri bu baxımdan maraqlıdır. O, Stalinin ilk dövrlərdə “Rusiya hökuməti hər bir xalqa qanunları və adətləri əsasında idarə etmək üçün tam hüquq verir” sözünü xatırladaraq, kommunistlərin bunun əksini etdiklərini, anti-islam təbliğatını və fəaliyyətini tam güclə icra etdiklərini göstərmişdi. Böyük mütəfəkkir Qarabağın milli-mədəni irsini də yaşatmağa çalışmış, “Qarabağın dialekti və folkloru (Qafqaz Azərbaycanı)” adlı əsər yazmışdı. Parisdə vəfat edən C.Hacıbəylinin ortaya qoyduğu fikirlər bu gün də aktualdır və Azərbaycan ziyalılarının bu fikirlərdən bəhrələnməsi, onlara əməl etməsi həm müsəlman maarifçiliyi, həm də ümumi mədəni tərəqqimiz baxımından çox əhəmiyyətlidir. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində də C.Hacıbəylinin irsi qorunur və təbliğ edilir. Muzeyin Sənədli mənbələr fondunda (inv. 2535-2546) və Xəritələr sektorunda (inv. 93) ona məxsus maraqlı materiallar saxlanılır. Muzeyin fondundakı materiallar onun həmin dövrə aid fotoşəklindən (İnv. 2535), türk, fransız və ingilis dillərində qələmə aldığı hekayələrinin əl və makina yazılarından (İnv. 2540), digər azərbaycanlı mühacir Qalib Amaməlibəyovun ona göndərdiyi məktubdan (İnv. 2545), habelə Azərbaycan nümayəndə heyətinin 1919-cu ildə Paris Konfransı üçün fransız dilində tərtib etdiyi Azərbaycan Cümhuriyyətinin xəritəsi (İnv. 2547) və 1923-24-cü illər Lozanna Konfransına rusca təqdim etdiyi cümhuriyyətin Dövlət Bankı haqqında məlumatdan (İnv. 2546) ibarətdir. Bu materiallar Cümhuriyyət tariximizin və C.Hacıbəyli irsinin tədqiq və təbliği baxımından əhəmiyyətlidir.