Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin yeni ekspozisiyasından Azərbaycan ərazisində Son Tunc və İlk Dəmir dövrünü əhatə edən vitrini təqdim edirik. Bu arxeoloji tapıntılar həmin dövrdə yaşamış tayfaların mənəvi mədəniyyəti, o cümlədən axirət dünyası ilə bağlı inancları, dəfn mərasimi və adətləri haqqında mühakimə yürütməyə imkan verir. Son Tunc və İlk Dəmir dövründə yaşayan tayfaların ideologiyasında heyvanlara pərəstiş müəyyən yer tuturdu. Vitrində yer alan zoomorf tipli eksponatlar qeyd olunan dövrdə heyvana pərəstişin əlamətlərini özündə ehtiva edir. Bəzən verilən heyvan obrazlarında və simvolik işarələrdə həmin dövr əhalisinin üç aləm - Səma, Yer və Su haqqında təsəvvürləri əks olunur. Gil qablarda verilmiş müxtəlif səma cisimləri isə astral inancları özündə təcəssüm etdirir. Arxeoloji tapıntılarda astral təsvirlərin olması qədim əhalinin ideologiyasında Günəşə pərəstişin böyük əhəmiyyət daşıdığını təsdiq edir.

Qeyd edək ki, Son Tunc və İlk Dəmir dövrünə aid dəfn abidələri axirət dünyası ilə bağlı bir çox cəhətləri aydın göstərir. Azərbaycanın son tunc-erkən dəmir dövrü qəbirlərin bəzilərində rast gəlinən maddi mədəniyyət nümunələrindən birini də çəkmə formalı qablar təşkil edir. Çəkmə formalı gil qablar Mingəçevirdə torpaq qəbirdən aşkar olunmuşdur. Maraqlıdır ki, bu cür qablara yalnız qəbirlərdə rast gəlinir. Tədqiqatçılar bunu dəfn ayini sayır, ölünü «o biri dünyaya» yola salmaq və ona «yaxşı yol» arzulamaq məqsədi daşıdığını güman edirlər. Beləliklə, Azərbaycanın Son Tunc və İlk Dəmir dövrü abidələri qəbilələrin mənəvi mədəniyyətinin və ideoloji aləminin müxtəlif sahələrini detallı təsvir edir. Təqdim olunmuş bu dəyərli eksponatlar ümumilikdə bu dövr yerli əhalinin inkişaf tarixində mühüm bir mərhələni, yeni ictimai quruluşa keçid ərəfəsini bütün dolğunluğu ilə əks etdirir.